علم ‌‌و ‌‌نابخردی. قسمت هفتم

علم ‌‌و ‌‌نابخردی

قسمت هفتم: ‌‌”ابطال‌‌پذیری ‌‌فرگشت”

‌‌اگر ‌‌فرضیه‌‌ای ‌‌را ‌‌تنها ‌‌از ‌‌طریق ‌‌مشاهده ‌‌مستقیم ‌‌حوادثی ‌‌بتوان ‌‌رد ‌‌کرد ‌‌که ‌‌پیش‌‌از ‌‌وجود ‌‌افرادی ‌‌که ‌‌آنها ‌‌را ‌‌مشاهده ‌‌کند ‌‌روی ‌‌داده ‌‌باشند، ‌‌این ‌‌فرضیه ‌‌واقعا ‌‌ابطال‌‌ناپذیر ‌‌خواهد ‌‌بود. ‌‌آفرینش‌‌گرایان ‌‌از ‌‌این ‌‌نظر ‌‌حق ‌‌دارند، ‌‌ولی ‌‌وقتی ‌‌ادعا ‌می‌‌کنند ‌‌که ‌‌فرگشت ‌‌درست ‌‌به‌‌اندازه ‌‌آفرینش‌‌گرایی ‌‌ابطال‌‌ناپذیر ‌‌است ‌‌اشتباه ‌‌می‌‌کنند.

اول ‌‌از‌‌همه ‌‌فرگشت ‌‌از ‌‌این ‌‌نظر ‌‌ابطال‌‌پذیر ‌‌است ‌‌که ‌‌اگر ‌‌بعضی ‌‌از ‌‌حقایق ‌‌معلوم، ‌‌چیزی ‌‌جز ‌‌این ‌‌که ‌‌هستند ‌‌می‌‌بودند ‌‌فرگشت ‌‌صحت ‌‌نمی‌‌داشت. ‌‌مثلا ‌‌اگر ‌‌فرض ‌‌کنید ‌‌که ‌‌در‌لایه‌‌های ‌‌زمین‌‌شناسی ‌‌ترتیب ‌‌گونه‌‌ها ‌‌مطلقة ‌‌وجود ‌‌نمی‌‌داشت ‌‌یا ‌‌کالبدشناسی ‌‌گونه‌‌های ‌‌مختلف ‌‌هیچ ‌‌شباهتی ‌‌به‌‌هم ‌‌نداشت. ‌‌این ‌‌موارد ‌‌مخالف ‌‌آن ‌‌بودند ‌‌که ‌‌فرگشت، ‌‌توجیه ‌‌منشأ ‌‌گونه‌‌ها ‌‌به‌‌شمار‌‌آید.

دوم ‌‌این ‌‌که ‌‌فرگشت ‌‌از ‌‌این ‌‌نظر ‌‌ابطال‌‌پذیر ‌‌است ‌‌که ‌‌کشفیات ‌‌جدید ‌‌می‌‌توانند ‌‌دانشمندان ‌‌را ‌‌متقاعد ‌‌به ‌‌نفی ‌‌آن ‌‌کنند. ‌‌فرض ‌‌کنید ‌‌کشف ‌‌می‌‌شد ‌‌که ‌‌ارگانیسم‌‌های ‌‌ابتدایی ‌‌حاوی ‌‌اطلاعات ‌‌وراثتی ‌‌برای ‌‌همه ‌‌انواع ‌‌برتر ‌‌موجودات ‌‌زنده ‌‌هستند، ‌‌به‌‌نحوی ‌‌که ‌‌تمام ‌‌تحولات ‌‌بعدی ‌‌انواع ‌‌صرفا ‌‌اجرای ‌‌نقشه‌‌هایی ‌‌بود ‌‌که ‌‌در ‌‌بدو ‌‌پیدایش ‌‌حیات ‌‌وجود ‌‌داشتند. ‌‌در ‌‌آن‌‌صورت ‌‌باید ‌‌نظریه ‌‌فعلی ‌‌مکانیسم ‌‌فرگشت ‌‌همراه ‌‌با ‌‌تأکید ‌‌بر ‌‌جهش ‌‌و ‌‌باز ‌‌ترکیب ‌‌وراثتی ‌‌کنار‌‌گذاشته ‌‌می‌‌شد.

سوم ‌‌این‌‌که ‌‌فرگشت ‌‌از ‌‌این ‌‌نظر ‌‌ابطال‌‌پذیر ‌‌است ‌‌که ‌‌نظریه ‌‌غالب ‌‌در ‌‌فرگشت ‌‌یعنی ‌‌سنتز ‌‌فرگشتی ‌‌عملا ‌‌با ‌‌یک ‌‌نظریه ‌‌علمی ‌‌رقیب ‌‌مواجه ‌‌است.

‌‌نظریه ‌‌ختای ‌‌فرگشت ‌‌مولکولی‌‌-‌‌که ‌‌دانشمند ‌‌ژاپنی ‌‌موتو‌‌کیمورا ‌‌و ‌‌دیگران ‌‌مدافع ‌‌آن‌اند ‌‌- ‌‌برای ‌‌کشفیات ‌‌جدیدی ‌‌که ‌‌در ‌‌زمینه ‌‌وراثت ‌‌مولکولی ‌‌به‌‌عمل ‌‌آمده ‌‌توجیهاتی ‌‌ارائه ‌‌می‌‌کند. ‌‌یک ‌‌پروتئین ‌‌مفروض‌‌-‌‌مثلا ‌‌زنجيره ‌‌آلفای ‌‌هموگلوبین ‌‌در ‌‌گلبول‌‌های ‌‌قرمز ‌‌خون‌‌-‌‌به‌‌صورت‌‌های ‌‌بسیار‌‌متفاوت ‌‌ظاهر ‌‌می‌‌شود، ‌‌هم ‌‌در‌‌یک ‌‌جمعیت ‌‌حیوانی ‌‌مفروض ‌‌و ‌‌هم ‌‌در ‌‌جمعیت‌‌های ‌‌مختلف، ‌‌متفاوت ‌‌است. ‌‌خود ‌‌پروتئین ‌‌یک ‌‌تاریخچه ‌‌فرگشتی ‌‌دارد: ‌‌دانشمندان ‌‌برای ‌‌مطالعه ‌‌آن ‌‌انواع ‌‌مختلفی ‌‌را ‌‌بررسی ‌‌می‌‌کنند ‌‌که ‌‌متوالية ‌‌از ‌‌یک ‌‌نیای ‌‌مشترک ‌‌منشعب ‌‌شده‌‌اند. ‌‌آهنگ ‌‌تجمع ‌‌تغییرات ‌‌شیمیایی ‌‌اندک ‌‌در ‌‌پروتئین ‌‌را ‌‌اندازه ‌می‌‌گیرند ‌‌و ‌‌در ‌‌می‌‌یابند ‌‌که ‌‌این ‌‌آهنگ ‌‌تقریبا ‌‌ثابت ‌‌است. ‌‌نظريه ‌‌خنثای ‌‌فرگشت ‌‌مولکولی ‌‌عمل‌کرد ‌‌این ‌‌ساعت، ‌‌مولکولی ‌‌را ‌‌به‌‌شکل ‌‌یک ‌‌پدیده ‌‌تصادفی ‌‌توجیه ‌‌می‌‌کند ‌‌که ‌‌مطابق ‌‌قوانین ‌‌آماری ‌‌عمل ‌‌می‌‌کند.

توجیه ‌‌این ‌‌پدیده ‌‌برای ‌‌داروینی‌‌ها ‌‌مشکل ‌‌است؛ ‌‌این ‌‌پدیده ‌‌برای ‌‌نظریه ‌‌مرسومف ‌‌یک ‌‌چالش ‌‌تجربی ‌‌معین ‌‌عرضه ‌‌می‌‌کند. ‌‌طبق ‌‌اصول ‌‌داروینی ‌‌و ‌‌با ‌‌توجه ‌‌به‌‌فشارهای ‌‌انتخاب ‌‌نامنظم ‌‌محیط، ‌‌فرگشت ‌‌پروتئین ‌‌باید ‌‌با ‌‌بی‌نظمی ‌‌انجام ‌‌شود، اما ‌‌برای ‌‌آفرینش‌‌گرایان ‌‌هیچ‌‌مدرک ‌‌رد ‌‌کننده ‌‌ممکنی ‌‌وجود ‌‌ندارد، ‌‌هیچ ‌‌واقعیت ‌‌معلومی ‌‌نیست ‌‌که ‌‌اگر ‌‌طور ‌‌دیگری ‌‌بود ‌‌مخالف ‌‌نظریه ‌‌آنان ‌‌به‌‌شمار ‌‌می‌‌رفت ‌‌و ‌‌هیچ ‌‌کشف ‌‌ممکنی ‌‌وجود ‌‌ندارد ‌‌که ‌‌باعث ‌‌شود ‌‌آنها ‌‌دست ‌‌از ‌‌نظریه ‌‌خود ‌‌بردارند. ‌‌هرچند ‌‌عدد ‌‌فسیل ‌‌گونه‌‌های ‌‌میانی ‌‌هم ‌‌که ‌‌کشف ‌‌شود ‌‌باز ‌‌می‌‌توانند ‌‌پاسخ ‌‌دهند ‌‌که ‌‌آن ‌‌ارگانیسم‌‌ها ‌‌را ‌‌همراه ‌‌بقیه ‌‌در‌‌آغاز ‌‌در‌‌آنجا ‌‌گذاشته‌‌اند. ‌‌هر‌‌قدر ‌‌که ‌‌دانشمندان ‌‌شجره‌‌نامه‌‌های ‌‌فرگشتی ‌‌را ‌‌با ‌‌استفاده ‌‌از ‌‌شباهت ‌‌دی‌‌ان‌‌ای ‌‌گونه‌‌های ‌‌وابسته ‌‌رسم ‌‌کنند، ‌‌باز ‌‌آفرینش‌‌گرایان ‌می‌‌توانند ‌‌جواب‌‌دهند ‌‌که ‌‌خدا ‌‌آن ‌‌شباهت‌‌ها ‌‌را ‌‌در ‌‌دی‌‌ان‌‌ای ‌‌خلق ‌‌کرده ‌‌است.

فراروانشناسی ‌‌مثال ‌‌دیگر ‌‌از ‌‌یک ‌‌فرضیه ‌‌ابطال‌‌ناپذیر ‌‌است. ‌‌فراروانشناسان ‌‌مدعی ‌‌هستند ‌‌که ‌‌وجود ‌‌پسی ‌‌قابل ‌‌آزمودن ‌‌است. ‌‌یک ‌‌دسته ‌‌آزمون ‌‌یا ‌‌امتحان ‌‌انجام ‌‌می‌‌دهند ‌‌که ‌‌طی ‌‌آنها ‌‌فرد ‌‌مورد ‌‌آزمایش ‌‌می‌‌کوشد ‌‌هدف‌‌های ‌‌ندیده ‌‌را ‌‌حدس ‌‌بزند ‌‌(روشن‌‌بینی) ‌‌یا ‌‌هدف‌‌های ‌‌آینده ‌‌را ‌‌حدس ‌‌بزند ‌‌(پیش‌‌آگاهی) ‌‌یا ‌‌بر ‌‌این‌‌که ‌‌کدام ‌‌هدف ‌‌رو ‌‌می‌‌شود ‌‌(روان‌‌جنبشی) ‌‌تأثیر‌‌بگذارد. ‌‌اگر ‌‌نتایج ‌‌آزمایش به‌‌نحو ‌‌قابل ‌‌ملاحظه‌‌ای ‌‌از‌‌سطح ‌‌شانس ‌‌بالاتر ‌‌باشند ‌‌نشان ‌‌می‌‌دهد ‌‌که ‌‌پسی ‌‌در‌‌کار ‌‌بوده ‌‌است. ‌‌اگر ‌‌فرد ‌‌مورد ‌‌آزمایش ‌‌امتیازی ‌‌بگرد ‌‌که ‌‌به‌‌نحو ‌‌قابل ‌‌ملاحظه‌‌ای ‌‌زیر‌‌سطح ‌‌شانس ‌‌باشد ‌‌باز‌‌هم ‌‌وجود ‌‌پسی ‌‌را ‌‌نشان ‌‌می‌‌دهد. ‌‌اصطلاح ‌‌آن ‌‌خطای ‌‌پسی ‌‌است ‌‌که ‌‌به‌‌این ‌‌نحو ‌‌تعریف ‌‌می‌‌شود ‌‌کاربرد ‌‌توانایی ‌‌پسی ‌‌به‌‌طریقی ‌‌که ‌‌از ‌‌هدفی ‌‌که ‌‌فرد ‌‌مورد‌‌آزمایش ‌‌می‌‌کوشد ‌‌به‌‌آن ‌‌دست‌‌یابد ‌پرهیز‌‌شود.

اگر ‌‌فرد ‌‌مورد‌‌آزمایش ‌‌امتیازی ‌‌به‌‌دست‌‌آورد ‌‌که ‌‌نه ‌‌خیلی ‌‌بالاتر ‌‌و ‌‌نه ‌‌خیلی ‌‌پایین‌‌تر ‌‌از ‌‌سطح ‌‌شانس ‌‌باشد ‌‌چه‌‌می‌شود؟ ‌‌در ‌‌آن‌‌صورت ‌‌فراروانشناسان ‌‌به ‌‌امتیازات ‌‌هر‌‌یک ‌‌از ‌‌آزمایش‌‌های ‌‌دسته ‌‌نگاه ‌‌دقیق‌‌تری ‌‌می‌‌اندازند، ‌‌اگر ‌‌امتیازات ‌‌آزمایش ‌‌خیلی ‌‌نزدیک ‌‌به ‌‌امتیاز ‌‌متوسطی ‌‌که ‌‌از ‌‌سطح ‌‌شانس ‌‌انتظار ‌‌می‌‌رود ‌‌تجمع ‌‌یافته ‌‌باشند ‌‌یا ‌‌اگر ‌‌واریانس ‌‌یا ‌‌نوسان ‌‌امتیازات ‌‌بالاتر ‌‌از ‌‌سطح ‌‌شانس ‌‌باشد‌‌-‌‌یعنی ‌‌اگر ‌‌فرد ‌‌مورد ‌‌آزمایش ‌‌با ‌‌همیشه ‌‌امتیازی ‌‌بی‌اورد ‌‌که ‌‌دقیقا ‌‌مشابه ‌‌امتیازی ‌‌باشد ‌‌که ‌‌از ‌‌شانس ‌‌انتظار ‌‌می‌‌رود ‌‌و ‌‌یا ‌‌در ‌‌بعضی ‌‌از ‌‌آزمایش‌‌ها ‌‌امتیاز ‌‌خیلی ‌‌بالا ‌‌و ‌‌در ‌‌بعضی ‌‌دیگر ‌‌امتیاز ‌‌خیلی ‌‌پایین ‌‌بی‌اورد‌‌-‌‌آنگاه ‌‌این ‌‌امر ‌‌نشان‌‌دهنده ‌‌عمل‌کرد ‌‌پسی ‌‌است. ‌‌اگر ‌‌واریانس ‌‌امتیاز ‌‌آزمایش ‌‌نه ‌‌خیلی ‌‌بالاتر ‌‌و ‌‌نه ‌‌خیلی ‌‌پایین‌‌تر ‌‌از ‌‌سطح ‌‌شانس ‌‌باشد ‌‌چه‌‌می‌‌شود؟ ‌‌در ‌‌آن‌‌صورت ‌‌فراروانشناسان ‌‌به ‌‌توضیح ‌‌پاسخ‌‌های ‌‌درست‌‌و‌‌نادرست ‌‌در‌‌هر ‌‌یک ‌‌از ‌‌آزمایش‌‌ها ‌‌نگاه ‌‌می‌‌کنند. ‌‌اگر ‌‌پاسخ‌های ‌‌درست ‌‌در‌‌یک ‌‌بخش ‌‌و ‌‌پاسخ‌‌های ‌‌نادرست ‌‌در ‌‌بخش ‌‌دیگر ‌‌جمع ‌‌شده ‌‌باشند ‌‌نشان‌‌دهنده ‌‌عمل‌کرد ‌‌پسی ‌‌خواهد ‌‌بود، ‌‌هرچند ‌‌صحت ‌‌پسی ‌‌و ‌‌خطای ‌‌پسی ‌‌یکدیگر ‌‌را ‌‌در ‌‌امتیاز ‌‌نهایی ‌‌خنثی ‌‌کرده ‌‌باشند.

همان‌‌طور ‌‌که ‌‌ج.‌‌ب.‌‌راین ‌‌و ‌‌سایرین ‌‌توجه ‌‌کرده‌‌اند ‌‌بسیاری ‌‌از ‌‌آزمایش‌‌ها ‌‌که ‌‌در‌‌غیر ‌‌این‌‌صورت ‌‌مایه ‌‌شرمساری ‌‌بودند ‌‌با ‌‌استفاده ‌‌از ‌‌این ‌‌روش‌‌ها ‌‌نجات ‌‌یافته‌‌اند.

فراروانشناسان ‌‌تنها ‌‌به ‌‌نتایج ‌‌آزمایش‌‌هایی ‌‌دلبسته‌‌اند ‌‌که ‌‌می‌‌توان ‌‌آنها ‌‌را ‌‌به‌‌شکل ‌‌مدرک ‌‌مثبت ‌‌برای ‌‌پسی ‌‌تفسیر ‌‌کرد. ‌‌هر‌‌نتیجه ‌‌آزمایشی ‌‌که ‌‌نتوان ‌‌آن‌‌را ‌‌به ‌‌این‌‌صورت ‌‌تفسیر‌‌کرد بی‌‌اهمیت ‌‌است. ‌‌سیاست ‌‌رسمی ‌‌مجله ‌‌جورنال‌‌آو‌‌پاراسایکالوجی ‌‌این ‌‌است ‌‌که ‌‌آزمایش‌‌هایی ‌‌که ‌‌نتایج ‌‌منفی ‌‌به‌‌بار‌‌می‌‌آورند، ‌‌«شکست» ‌‌هستند. ‌‌اگر ‌‌آزمایش‌‌گر ‌‌نتواند ‌‌توضیح ‌‌دهد ‌‌که ‌‌چرا ‌‌پسی ‌‌ظاهر ‌‌نشد ‌‌گزارشش بی‌‌فایده‌‌تر ‌‌از ‌‌آن ‌‌است ‌‌که ‌‌چاپش ‌‌را ‌‌تضمین ‌‌کند. ‌‌نتایج ‌‌آزمایش ‌‌منفی ‌‌مجاز ‌‌نیست ‌‌که ‌‌مدرکی ‌‌خلاف ‌‌وجود ‌‌پسی ‌به‌‌شمار‌‌آید. ‌می‌‌توان ‌‌نشان‌‌داد ‌‌که ‌‌پدیده‌‌های ‌‌پسی ‌‌روی ‌‌می‌‌دهند، ‌‌ولی ‌‌نمی‌‌توان ‌‌نشان‌‌داد ‌‌که ‌‌روی ‌‌نمی‌‌دهند.

بی‌شک ‌‌فراروانشناسان ‌‌برای ‌‌پاسخ ‌‌به ‌‌اتهام ‌‌ابطال‌‌ناپذیری ‌‌ما ‌‌آن‌‌را ‌‌مستقیم ‌‌به ‌‌خودمان ‌‌برمی‌‌گردانند، ‌‌می‌‌گویید ‌‌فرضية ‌‌ا.‌‌ف.‌‌ح. ‌‌به ‌‌این ‌‌دلیل ‌‌ابطال‌‌ناپذیر ‌‌است ‌‌که ‌‌به ‌‌آزمایش‌‌های ‌‌منفی ‌‌اجازه ‌‌نمی‌‌دهند ‌‌خلاف ‌‌آن ‌‌به‌‌شمار‌‌آیند؟ ‌‌خوب، ‌‌انکار ‌‌فرضیه ‌‌ا.‌‌ف.‌‌ح. ‌از‌سوی ‌‌شما ‌‌هم ‌‌به‌‌همان ‌‌اندازه ‌‌ابطال‌‌ناپذیر ‌‌است، ‌‌زیرا ‌‌به ‌‌آزمایش‌‌های ‌‌مثبت ‌‌اجازه ‌‌نمی‌‌دهید ‌‌خلاف ‌‌آن ‌‌به‌‌شمار‌‌آیند. ‌‌هرچند ‌‌فقره ‌‌آزمایش ‌‌موفق ‌‌هم ‌‌که ‌‌انجام ‌‌دهید ‌‌باز‌‌دست ‌‌از ‌‌اعتقاد ‌‌خود ‌‌به‌‌عدم ‌‌وجود ‌‌پدیده‌‌های ‌‌پسی ‌‌بر‌‌نخواهید ‌‌داشت.

‌‌اگر ‌‌انکار ‌‌ا.‌‌ف.‌‌ح. ‌‌را ‌‌به ‌‌مثابه ‌‌فرضیه ‌‌علمی ‌‌رقیب ‌‌مطرح ‌‌می‌‌کردند ‌‌فراروانشناسان ‌‌کاملا ‌‌حق ‌‌داشتند: ‌‌ادعای ‌‌وجود ‌‌نداشتن ‌‌پدیده‌‌های ‌‌پسی ‌‌درست ‌‌به‌‌اندازه ‌‌ادعای ‌‌وجود ‌‌داشتن‌شان ‌‌ابطال‌‌ناپذیر‌‌است. ‌‌اما ‌‌وقتی ‌‌ا.‌‌ف.‌‌ح. ‌‌را ‌‌انکار ‌‌می‌‌کنیم ‌‌تصویر ‌‌دیگری ‌‌از ‌‌جهان ‌‌ارائه ‌‌نمی‌‌کنیم. ‌‌نمی‌‌گوییم ‌‌که ‌‌شواهد ‌‌نشان‌‌می‌‌دهند ‌‌که ‌‌پدیده‌‌های ‌‌پسی ‌‌وجود ‌‌ندارند. ‌‌تنها ‌‌می‌‌گوییم ‌‌فرضیه ‌‌ا.‌‌ف.‌‌ح. ‌‌فراروانشناسان ‌‌به ‌‌دلیل ‌‌ابطال‌‌ناپذیر ‌‌بودن ‌‌غیر‌‌علمی ‌‌است. ‌‌گفتن ‌‌این‌‌که ‌‌فرضیه‌‌ای ‌‌غیر‌‌علمی ‌‌است ‌‌به ‌‌معنی ‌‌ارائه ‌‌فرضیه ‌‌علمی ‌‌دیگری ‌‌به‌‌جای ‌‌آن ‌‌نیست. ‌‌این‌‌کار ‌‌صدور‌‌حکم ‌‌درباره ‌‌دنیا ‌‌نیست، ‌‌بلکه ‌‌حکمی ‌‌است ‌‌که ‌‌درباره ‌حکمی ‌‌درباره ‌‌دنیا ‌‌داده ‌‌می‌‌شود.

“ادامه دارد”

ترجمه: آزیتا قدسی‌راثی

 


انجمن پیشبرد علوم آتئیست ها و اگنوستیک ها

آیا مطلب مفید بود؟

شاید این مطالب را هم دوست داشته باشید

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *