علم ‌‌و ‌‌نابخردی. قسمت سوم

علم ‌‌و ‌‌نابخردی

قسمت سوم: ‌‌”بی‌‌قاعدگی‌‌”

وقتی ‌‌دانشمندان ‌‌به ‌‌پژوهش ‌‌می‌‌پردازند ‌این‌‌کار ‌‌را ‌‌در‌‌یک ‌‌چهارچوب ‌‌نظری ‌‌پذیرفته ‌‌شده ‌‌انجام ‌‌می‌‌دهند. ‌‌چهارچوب، ‌‌مسائل ‌‌را ‌‌اقامه ‌‌می‌‌کند، ‌‌اسلوب‌‌شناسی ‌‌حل ‌‌آنها ‌‌را ‌‌فراهم ‌‌می‌‌آورد، ‌‌و ‌‌انتظاراتی ‌‌را ‌‌نسبت ‌‌به‌‌جواب‌‌ها ‌‌بر‌می‌‌انگیزاند.

‌‌هر‌‌چند‌‌گاه ‌‌پژوهش‌گران ‌‌یک‌‌باره ‌‌به ‌‌بی‌‌قاعدگی‌‌هایی ‌‌برمی‌‌خورند: ‌‌همه‌‌چیز‌‌ مطابق ‌‌انتظاراتی ‌‌که ‌‌نظریه ‌‌ایجاد ‌‌کرده ‌‌بود ‌‌روی ‌‌نمی‌‌دهند. ‌‌ممکن ‌‌است ‌‌ابتدا ‌‌بی‌‌قاعدگی ‌‌را ‌‌به‌درستی ‌‌تشخیص ‌‌ندهند. ‌‌این‌‌که ‌‌انسان ‌‌هر‌‌چیز ‌‌را ‌‌چگونه ‌‌می‌‌بیند ‌‌متأثر ‌‌از ‌‌این ‌‌است ‌‌که ‌‌انتظار‌‌دارد ‌‌آن‌‌را ‌‌چگونه ‌‌ببیند ‌‌و ‌بی‌‌قاعدگی ‌‌طبق ‌‌تعریف ‌‌مخالف ‌‌انتظارات ‌‌است. ‌‌وقتی ‌‌بی‌‌قاعدگی ‌‌تأیید ‌‌شد، ‌‌اولین ‌‌واکنش ‌‌دانشمندان ‌‌این ‌‌است ‌‌که ‌‌سعی ‌‌کنند ‌‌آن‌‌را ‌‌با ‌‌نظریه ‌‌پذیرفته ‌‌شده ‌‌وفق ‌‌دهند. ‌‌سرانجام ‌‌ممکن ‌‌است ‌‌نظریه ‌‌را ‌‌به‌‌نفع ‌‌نظریه ‌‌دیگری ‌‌رها ‌‌کنند ‌‌که ‌‌بر‌‌حسب ‌‌آن ‌‌می‌‌توان ‌‌حادثه ‌‌بی‌‌قاعده ‌‌قبلی ‌‌را ‌‌به‌‌راحتی ‌‌توجیه ‌‌کرد.

آزمایش ‌‌مایکلسون ‌‌- ‌‌مورلی ‌‌مثال ‌‌خوبی ‌‌است. ‌‌در‌‌سال ‌‌۱۸۸۱ ‌‌دو ‌‌فیزیکدان ‌‌آمریکایی ‌‌به‌‌نام‌‌های ‌‌ا.‌‌ا.‌‌مایکلسون ‌‌و ‌‌ا.‌‌و.‌‌مورلی ‌‌تصمیم ‌‌گرفتند ‌‌که ‌‌حرکت ‌‌زمین ‌‌را ‌‌نسبت ‌‌به ‌‌اتره ‌‌اندازه ‌‌بگیرند. ‌‌اتر ‌‌را ‌‌محیط ‌‌واسط ‌‌حمل ‌‌امواج ‌‌نوری ‌‌می‌‌پنداشتند. ‌‌اگر ‌‌اتر ‌‌ساکن ‌‌می‌‌بود ‌‌زمین که ‌‌در‌‌آن ‌‌حرکت ‌‌می‌‌کرد ‌‌باید ‌‌با‌‌یک ‌‌«باد» ‌‌اتری ‌‌مواجه ‌‌می‌‌شد ‌‌که ‌‌بر‌‌آن ‌‌می‌‌وزید. ‌‌علامت ‌‌نوری ‌‌که ‌‌در‌‌جهت ‌‌جریان ‌‌این ‌‌باد ‌‌ارسال ‌‌می‌‌شد ‌‌باید ‌‌از ‌‌علامتی ‌‌که ‌‌در‌‌خلاف ‌‌جهت ‌‌جریان ‌‌ارسال ‌‌می‌شد ‌‌سریع‌‌تر ‌‌حرکت ‌‌می‌‌کرد. ‌‌مایکلسون ‌‌و ‌‌مورلی ‌‌این ‌‌حرف ‌‌را ‌‌به ‌‌بوته ‌‌امتحان ‌‌گذاشتند ‌‌و ‌‌دریافتند ‌‌که ‌‌اختلافی ‌‌وجود ‌‌ندارد. ‌‌زمان ‌‌حرکت ‌‌هر‌‌دو ‌‌شعاع ‌‌نور ‌‌یکسان ‌‌بود. ‌‌این ‌‌نتیجه ‌‌غیر‌‌منتظره ‌‌موجب ‌‌یک ‌‌دسته ‌‌توضیح ‌‌ناموفق ‌‌شد. ‌‌یکی ‌‌این ‌‌بود ‌‌که ‌‌زمین ‌‌قسمتی ‌‌از ‌‌اثر ‌‌را ‌‌با‌‌خود ‌‌می‌‌کشاند ‌‌و ‌‌به ‌‌این ‌‌ترتیب ‌‌آزمایشی ‌‌که ‌‌در‌‌زمین ‌‌انجام ‌‌می‌‌شود ‌‌هیچ ‌‌حرکتی ‌‌را ‌‌در ‌‌محیط ‌‌آشکار ‌‌نخواهدکرد. ‌‌سرانجام ‌‌آلبرت ‌‌انیشتین ‌‌در ‌‌سال ‌‌۱۹۰۵ ‌‌نظریه‌‌ای ‌‌ارائه ‌‌کرد ‌‌که ‌‌مسئله ‌‌را ‌‌با‌‌یک ‌‌تغییر ‌‌فاحش ‌‌در ‌‌فرض‌‌های ‌‌فیزیکی ‌‌مربوط ‌‌به ‌‌انتشار ‌‌نور ‌‌حل‌‌کرد. ‌‌نظریه ‌‌نسبیت ‌‌او ‌‌سرعت ‌‌نور ‌‌را ‌‌ثابت ‌‌فرض ‌‌می‌‌کرد. ‌‌آن‌چه ‌‌قبلا ‌‌یک ‌‌ناهنجاری ‌‌در ‌‌فیزیک ‌‌بود، ‌‌یعنی ‌‌جابه‌جایی ‌‌صفر ‌‌در ‌‌اتر، ‌‌به‌‌صورت ‌‌نتیجه‌‌ای ‌‌طبیعی ‌‌ظاهر ‌‌شد ‌‌که ‌‌مؤید ‌‌نظریه ‌‌جدید ‌‌بود.‌‌در‌‌مورد ‌‌نابهنجاری‌‌های ‌‌علم ‌‌باید ‌‌به‌‌دو ‌‌مسئله ‌‌توجه ‌‌داشت. ‌‌یکی ‌‌این‌‌که ‌‌دانشمندان ‌‌کار ‌‌را ‌‌به‌‌قصد ‌‌یافتن ‌‌نابهنجاری ‌‌آغاز ‌‌نمی‌‌کنند. ‌‌بلکه ‌‌نابهنجاری‌‌ها ‌‌را ‌‌در ‌‌مقابل‌شان ‌‌سر‌بر ‌‌می‌‌آورند. ‌‌وقتی ‌‌مایکلسون ‌‌و ‌‌مورلی ‌‌آزمایش ‌‌خود ‌‌را ‌‌طراحی ‌‌کردند ‌‌پی ‌‌دردسر ‌‌نمی‌‌گشتند. ‌‌تنها ‌‌قصد‌‌داشتند ‌‌که ‌‌بعضی ‌‌از ‌‌جنبه‌‌های ‌‌نظریه ‌‌اتر ‌‌را ‌‌روشن ‌‌کنند، ‌‌نه ‌‌آن‌‌که ‌‌آن‌‌را ‌‌از‌‌بین ‌‌ببرند. ‌‌گاهی ‌‌اوقات ‌‌عزم ‌‌دانشمندان ‌‌از ‌‌بین ‌‌بردن ‌‌نظریات ‌‌است. ‌‌پاستور ‌‌آزمایش ‌‌استریلیزاسیون ‌‌خود‌‌را ‌‌به‌‌قصد ‌‌واژگونی ‌‌نظریه ‌‌خود‌‌به‌‌خود ‌‌انجام ‌‌داد، ‌‌ولی ‌‌تنها ‌‌به ‌‌این ‌‌دلیل ‌‌این‌‌کار ‌‌را ‌‌شروع ‌‌کرد ‌‌که ‌‌نظریه ‌‌دیگری ‌‌داشت ‌‌که ‌‌باعث ‌‌می‌شد ‌‌فکر ‌‌کند ‌‌آزمایشش ‌‌موفق ‌‌خواهد ‌‌شد. ‌‌نتیجه ‌‌پاستور ‌‌در‌‌نظر ‌‌او ‌‌نابهنجاری ‌‌نبود. ‌‌پژوهش‌گری ‌‌که ‌‌با ‌‌نابهنجاری ‌‌مواجه ‌‌می‌‌‌شود ‌‌چیزی ‌‌را ‌‌می‌‌یابد ‌‌که ‌‌بر‌‌خلاف ‌‌انتظارات ‌‌اوست؛ ‌‌پاستور ‌‌دقیقا ‌‌آن‌چه ‌‌را ‌‌انتظار ‌‌داشت ‌‌یافت.

نکته ‌‌دوم ‌‌این ‌‌است ‌‌که ‌‌دانشمندان ‌‌یک ‌‌نظریه ‌‌را ‌‌به‌‌نفع ‌‌نظریه ‌‌دیگر ‌‌که ‌‌تنها ‌‌حسنش ‌‌توجیه ‌‌یک ‌‌مورد ‌‌نابهنجاری ‌‌است ‌‌رد ‌‌نمی‌‌کنند. ‌‌اگر ‌‌نظریه ‌‌نسبیت ‌‌انیشتین ‌‌جز ‌‌توجیه ‌‌نتیجه ‌‌آزمایش ‌‌مایکلسون ‌‌مورلی ‌‌کار ‌‌دیگری ‌‌نمی‌‌کرد ‌‌واقعا ‌‌مزیت ‌‌چندانی ‌‌نداشت. ‌‌برای ‌‌آن‌‌که ‌‌نظریه‌‌ای ‌‌مورد‌‌قبول ‌‌دانشمندان ‌‌واقع ‌‌شود، ‌‌نه ‌‌فقط ‌‌باید ‌‌یک ‌‌نابهنجاری ‌‌را ‌‌بهنجار ‌‌کند، ‌‌بلکه ‌‌باید ‌‌قدرت ‌‌توجيه ‌‌کلی ‌‌بیشتری ‌‌داشته ‌‌باشد.

یک ‌‌نوع ‌‌متداول ‌‌شبه‌‌علم ‌‌با ‌‌معماها ‌‌و ‌‌اسرار ‌‌دارد. ‌‌بشقاب‌‌های ‌‌پرنده، ‌‌ا.‌‌ف.‌‌ح. ‌‌پاگنده، ‌‌مثلث‌‌برمودا، ‌‌فعالیت ‌‌روح ‌‌مزاحم، ‌‌قرائن ‌‌کافی ‌‌از ‌‌علم ‌‌پیشرفته ‌‌در ‌‌زمان‌‌های ‌‌قدیم، ‌‌باران ‌‌ماهی ‌‌و ‌‌قورباغه. ‌‌بعضی ‌‌از ‌‌این ‌‌اسرار ‌‌کذایی ‌‌پدیده‌‌های ‌‌کاملا ‌‌معمولی ‌‌هستند ‌‌ولی ‌‌آنها ‌‌را ‌‌طوری ‌‌لباس ‌‌پوشانده‌‌اند ‌‌که ‌‌راز ‌‌به‌‌نظر‌‌آید؛ ‌‌بقیه ‌‌واقعا ‌‌مرموز ‌‌به‌‌نظر ‌‌می‌‌رسند. ‌‌گاهی ‌‌اوقات ‌‌برای‌شان ‌‌توجیهات ‌‌افسانه‌‌واری ‌‌مطرح ‌‌می‌‌کنند ‌‌و ‌‌گاهی ‌‌پدیده‌‌ها ‌‌را ‌‌تنها ‌‌به‌‌عنوان ‌‌یکی ‌‌از ‌‌موارد، ‌‌از ‌‌موارد ‌‌توضیح ‌‌داده ‌‌شده ‌‌ارائه ‌‌می‌‌کنند.

بخش ‌‌بزرگ ‌‌جاذیه ‌‌شبه‌‌علمی ‌‌معماها ‌‌از ‌‌شباهت ‌‌سطحی ‌‌آنها ‌‌به ‌‌نابهنجاری‌‌های ‌‌علمی ‌‌نشأت ‌‌می‌‌گیرد. ‌‌آتش ‌‌بیارهای ‌‌معرکه ‌‌این ‌‌اسرار ‌‌ممکن ‌‌است ‌‌حتی ‌‌کالای ‌‌خود‌‌را ‌‌به‌‌عنوان ‌‌نابهنجاری‌‌های ‌‌عمده‌‌ای ‌‌عرضه ‌‌کنند ‌‌که ‌‌به ‌‌یک ‌‌انقلاب ‌‌علمی ‌‌می‌‌انجامند. ‌‌حقانیت ‌‌واقعیات ‌‌ارائه ‌‌شده ‌‌به‌‌کنار، ‌‌مسئله ‌‌طرز ‌‌برخورد ‌‌مطرح ‌‌است ‌‌و ‌‌در ‌‌این‌‌جا ‌‌است ‌‌که ‌می‌‌بینیم ‌‌سودازده ‌‌چقدر‌‌از ‌‌روش ‌‌علمی ‌‌دور‌‌می‌‌افتد. ‌‌اول ‌‌از‌‌همه ‌‌سودازده ‌‌برخلاف ‌‌دانشمند ‌‌به‌‌جست‌‌و‌‌جوی ‌‌معماها ‌‌می‌‌رود ‌‌و ‌‌وقتی ‌‌آنها ‌‌را ‌‌می‌‌یابد ‌‌به‌‌وجد ‌‌می‌‌آید. ‌‌رازهایش ‌‌تصورات ‌‌قبلی ‌‌او ‌‌در‌‌هم‌‌نمی‌‌ریزند. ‌‌هیچ ‌‌تصور ‌‌قبلی ‌‌جز ‌‌این ‌‌عقیده ‌‌ندارند ‌‌که ‌‌اهوراشیو، ‌‌در ‌‌زمین ‌‌و ‌‌آسمان ‌‌بسا ‌‌چیزها ‌‌هست ‌‌که ‌‌فلسفه ‌‌شما ‌‌به ‌‌خواب ‌‌هم ‌‌ندیده ‌‌است. ‌‌اصل ‌‌اسلوب‌‌شناسی ‌‌او ‌‌این ‌‌است ‌‌که ‌هر‌‌چه ‌‌را ‌‌بتوان ‌‌یک ‌‌راز ‌‌به‌‌شمار‌‌آورد ‌‌باید ‌‌آن‌‌را ‌‌یک ‌‌راز ‌‌شمرد. ‌‌دوم ‌‌این‌‌که ‌‌رفتار ‌‌سودازده ‌‌با ‌‌رفتار ‌‌دانشمند ‌‌در‌‌مورد ‌‌نابهنجاری‌‌ها ‌‌از ‌‌این ‌‌نظر ‌‌تفاوت ‌‌دارد ‌‌که ‌‌سودازده ‌‌مشتاقانه ‌‌بعید‌‌ترین ‌‌توجیه ‌‌را ‌‌می‌‌پذیرد ‌‌بی‌‌آن‌‌که ‌‌هرگز ‌‌درباره ‌‌بهایی ‌‌که ‌‌برایش ‌‌باید ‌‌بپردازد ‌‌بی‌اندیشد. ‌‌چه ‌‌غم ‌‌که ‌‌معیار ‌‌منطق ‌‌کاملا ‌‌فراموش ‌‌شود ‌‌و ‌‌همه‌‌چیز ‌‌به ‌‌ورطهء ‌‌آشفتگی ‌‌بی‌افتد: ‌‌راز ‌‌را ‌‌باید ‌‌توجیه ‌‌کرد ‌‌و ‌‌هرچه ‌‌توجیه ‌‌خارق‌‌العاده‌‌تر ‌‌باشد ‌‌بهتر ‌‌است؟

نجاری ‌‌برای ‌‌یک ‌‌اطاق ‌‌مطالعه، ‌‌کتابخانه ‌‌می‌‌سازد. ‌‌تخته‌‌ها ‌‌را ‌‌مطابق ‌‌اندازه ‌‌می‌‌برد، ‌‌ولی ‌‌وقتی ‌‌می‌‌خواهد ‌‌آن‌‌ها ‌‌را ‌‌نصب ‌‌کند ‌‌می‌‌بیند ‌‌که ‌‌ده ‌‌سانتی‌‌متر ‌‌بلندترند. ‌‌دوباره ‌‌اندازه ‌‌می‌‌گیرد ‌‌و ‌‌الوارها ‌‌را ‌‌می‌‌تراشد، ‌‌ولی ‌‌حالا ‌قفسه‌‌ها ‌‌پنج ‌‌سانتی‌‌متر ‌‌کوتاه ‌‌ترند. ‌‌تخته‌‌های ‌‌نو ‌‌تهیه ‌‌می‌‌کند ‌‌و ‌‌کار ‌‌را ‌‌از‌‌صفر ‌‌شروع ‌‌می‌‌کند. ‌‌همان ‌‌اتفاق ‌‌از ‌‌اول ‌‌تا ‌‌آخر ‌‌تکرار ‌‌می‌‌شود. خوشبختانه ‌‌این ‌‌حوادث ‌‌هنگام ‌‌ساختن ‌‌مرکز ‌‌انجمن ‌‌تحقيق ‌‌حادثات ‌‌توضیح ‌‌داده ‌‌نشده ‌‌روی‌‌داد ‌‌و ‌‌ایوان ‌‌ت. ‌‌ساندرسون ‌‌که ‌‌در ‌‌زمینه ‌‌تاریخ ‌‌طبیعی ‌‌نویسنده ‌‌معروفی ‌‌است ‌‌و ‌‌مدیر ‌‌اصلی ‌‌انجمن ‌‌نیز ‌‌هست ‌‌برای ‌‌مشاهده ‌‌آنها ‌‌حاضر ‌‌بود. ‌‌ساندرسون ‌‌که ‌‌این ‌‌حوادث ‌‌را ‌‌در‌‌کتاب ‌‌خود ‌‌تحقیق ‌‌درباره ‌‌حادثات ‌‌توضیح ‌‌داده ‌‌نشده ‌‌ذکر ‌‌می‌‌کند ‌‌که ‌‌کل ‌‌ماجرا ‌‌را ‌‌بسیار ‌‌حیرت‌‌آور ‌‌می‌‌یابد. ‌‌اعتراف ‌‌می‌‌کند: ‌‌صادقانه ‌‌بگویم ‌‌در ‌‌این ‌‌مرحله ‌‌تصور ‌‌گنگی ‌‌هم ‌‌ندارم ‌‌که ‌‌آن‌‌را، ‌‌حتى ‌‌به‌‌عنوان ‌‌توضیح ‌‌محتمل، ‌‌ارائه ‌‌کنم. ‌‌بلافاصله ‌‌احتمال ‌‌ناوارد ‌‌بودن ‌‌نجار ‌‌را ‌‌رد ‌‌می‌‌کند. ‌‌شاید ‌‌این ‌‌امر، ‌‌چنین ‌‌حادثه‌‌ای ‌‌را ‌‌در‌‌مورد ‌‌یک ‌‌نجار ‌‌توجیه ‌‌می‌‌کرد، ‌‌ولی ‌‌این ‌‌اتفاق ‌‌برای ‌‌دیگران ‌‌هم ‌‌افتاد. ‌‌ساندرسون ‌‌در ‌‌کمین ‌‌احادثات ‌‌توضیح ‌‌داده ‌‌نشده ‌‌بود ‌‌و ‌‌وقتی ‌‌یکی ‌‌را ‌‌یافت ‌‌به ‌‌قیمت ‌‌هیچ ‌‌توجیه ‌‌معقولی ‌‌حاضر ‌‌نبود ‌‌از ‌‌آن ‌‌دست ‌‌بردارد.

“ادامه دارد”

ترجمه: آزیتا قدسی‌راثی

 


انجمن پیشبرد علوم آتئیست ها و اگنوستیک ها

آیا مطلب مفید بود؟

شاید این مطالب را هم دوست داشته باشید

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *